SAD B. EBU VAKKAS ZAVİYESİ

Gaziantep'in Araban ilçesine bağlı Ziyaret köyünde bulunan tarihî ziyaretgâh.

Osmanlı arşiv kayıtlarında “Seyit Vakkas Zaviyesi” ve “Sad b. Ebu Vakkas Hazretleri Zaviyesi” adlarıyla geçen zaviye, günümüze ulaşan önemli ziyaretgâhlardan biridir. Gaziantep iline bağlı Araban ilçesinin kuzeyinde, ilçe merkezine yaklaşık altı kilometre uzaklıktaki Ziyaret köyünün kuzeydoğusundaki mezarlığın yanı başında yer alır. Araban Ovası’na hâkim bir tepe üzerinde kurulu olan yapı, yöre halkı tarafından sık sık ziyaret edilmekte ve burada adaklar kesilerek geleneksel biçimde yemek dağıtılmaktadır. Zaviye ve türbe etrafında oluşan halk inancı, yapının sahabe-i kiramdan ve aşere-i mübeşşereden Sad b. Ebu Vakkas ile irtibatlı olduğuna dayanmaktadır. Rivayete göre Sad b. Ebu Vakkas, Hz. Ömer devrinde bölgenin fethi sırasında burada karargâh kurmuş ve Bizans kuvvetlerine karşı yapılan savaşlarda önemli başarılar kazanmıştır. Bu rivayet tarihî belgelerle açık şekilde doğrulanmamakla birlikte halk hafızasında yaşamaya devam etmiş ve zaviyeye kutsiyet atfedilmesinde etkili olmuştur. Osmanlı döneminde vakıf sistemi içerisinde yer alan zaviyenin bakım ve hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla zaviyedarlar atanmıştır. Bu görevlere ilişkin bazı tevcihat kayıtları, arşivlerde mevcut olmakla birlikte, zaviyenin imamet ve diğer hizmetlerine dair kayıtlara rastlanmamaktadır.

XVIII. yüzyıla ait belgelere göre Sad b. Ebu Vakkas Zaviyesi Osmanlı merkez idaresi ve bölgedeki yöneticiler tarafından himaye edilmiştir. Nitekim Sultan I. Abdülhamit döneminde zaviyenin tamir edilmesi için devlet desteği sağlanmıştır. 17 Mart 1783 tarihinde Malatya mutasarrıfı Rişvanzade Seyit Ömer Bey ile kapıcıbaşı Tayfur Bey’e gönderilen hükme göre Araban’daki Sad b. Vakkas Hazretleri Türbesi’nin tamir ve bakımının padişah iradesiyle kararlaştırılmıştır. Tamir masraflarının 5.000 kuruşu aşmaması şart koşulmuş ve vakfın mütevellisi ve türbedarı Saçaklı Seyit el-Hac Mustafa’nın gözetiminde tamirin gerçekleştirilmesi emredilmiştir. Ayrıca gerekli masrafın bir kısmının Ayıntap mukataası gelirlerinden karşılanması kararlaştırılmıştır. 23 Eylül 1782 tarihli başka bir kayıtta ise Sad b. Ebu Vakkas Hazretleri’ne ait bina, hankâh ve türbenin tamiri için gerekli 1.250 kuruşluk harcamanın Ayıntap mukataasından ödendiği ifade edilmektedir.

XIX. yüzyıla ait vakıf muhasebe defterlerine göre zaviyenin gelirleri, zaviyenin bulunduğu Ziyaret köyünün öşür hasılatından oluşmaktadır. 1871 yılında zaviyenin toplam geliri 6.598 kuruş tespit edilmiş; tevliyet ve zaviyedârlık maaşları, aydınlatma masrafları ve çeşitli vergi aidatları ödendikten sonra kalan 4.290 kuruş fazla gelir, “itâm-ı taam”, yani yolcu ve misafirlere yemek verilmesi amacıyla mütevelliye teslim edilmiştir. Dolayısıyla zaviyenin modern döneme kadar yolcu ve misafir ağırlama işlevi gören bir mekân olduğu anlaşılmaktadır.

XIX. yüzyılın sonlarında harap hâle geldiği anlaşılan zaviye için birtakım tedbirler alınmıştır. 28 Mayıs 1896 tarihinde Rumkale naibi Seyit Mehmet Murat tarafından Behisni (Besni) Naipliğine gönderilen yazıda, zaviye kubbesinin yıkılmak üzere olduğu ve zaviye mütevellisi Saçaklızade ailesinin Behisni’de ikamet ettiğinden vakıf şartlarına uygun şekilde tamiratı gerçekleştirmeleri için uyarılması talep edilmiştir. Aynı konuda Urfa mutasarrıfı Yahya Dede tarafından Malatya Mutasarrıflığına da bilgi verilmiş ve gerekli tedbirlerin alınması istenmiştir.

Çeşitli dönemlerde gördüğü tamirlerle varlığını günümüze kadar sürdüren Sad b. Ebu Vakkas Zaviyesi, son olarak 1998 yılında restore edilmiştir. Hâlihazırdaki dikdörtgen planlı yapı, düzgün kesme taş kullanılarak inşa edilmiştir. Yapının iç mekânında bağdadi sıva kullanılmıştır. Kuzey ve güney cephelerinde mihrap ile paye formunda sütunlar bulunmaktadır. Türbe içerisindeki mezar, mermerden yapılmış sanduka ve kapak bölümünden oluşmaktadır. Restorasyon kapsamında, türbenin yaklaşık 30 metre güneybatısına bir mescit, misafirhane ve kurban kesim yeri inşa edilmiştir.

Sad b. Ebu Vakkas Türbesi, Gaziantep ili sınırları içinde Osmanlı dönemi vakıf kültürü ile Anadolu’daki sahabe makamı anlayışının birleştiği önemli dinî ve kültürel mekânlardan biridir. Tarihî kimliği yanında halk inançları bakımından da önemini korumaktadır. Günümüzde hem yöre halkı hem de inanç turizmi kapsamında dışardan gelen insanlar tarafından önemli bir mekân olarak ziyaret edilmektedir. Ziyaretçiler burada genellikle dua etmekte ve çeşitli dileklerde bulunmaktadır. Bunun yanı sıra özellikle adak kesilmesi ve adak aşı dağıtılması gibi geleneksel uygulamalar da sürdürülmektedir.