ROMA DÖNEMİ’NDE GAZİANTEP

MÖ I. yüzyılda Roma’nın bölgeye müdahalesiyle başlayan ve MS IV. yüzyılda Roma İmparatorluğu’nun bölünmesine kadar devam eden, bölgenin stratejik konumu dolayısıyla askerî, ticari ve kültürel açıdan altın çağını yaşadığı süreç.

Roma Dönemi’nde Gaziantep ve çevresi, stratejik konumu münasebetiyle büyük bir askerî öneme sahipti. Gaziantep ve çevresi, bu dönemde, Roma’nın Doğu sınırlarını genişletmesiyle birlikte Kommagene, Roma ile rakibi Parthlar arasında bir "tampon devlet" rolü üstlenmiştir. Stratejik konumundan dolayı artan askerî nüfus ile birlikte ticari öneme de sahip olmuştur. MÖ 64’te Romalı General Pompeius'un Doğu seferi sonucunda Kommagene, Roma’ya bağlı bir müttefik krallık statüsüne girdi. Bu statü, krallığın iç işlerinde bağımsız kalmasını ancak Roma’ya askerî destek sağlamasını ve vergi vermesini öngörüyordu. MÖ 31 yılındaki Actium Savaşı sonrasında İmparator Augustus, bölgedeki düzenlemeleri kapsamında Kommagene'nin stratejik önemini teyit etmiş ve Fırat (Euphrates) üzerindeki geçitlerin kontrolünü bu krallığa bırakmıştır.

Roma’nın bölgeyi doğrudan yönetme isteği ile bağımlı krallık yönetimi arasında gidip gelen bir dönem yaşanmıştır. MS 17’de Kral III. Antiochos'un ölümü üzerine, İmparator Tiberius döneminde Kommagene Krallığı ilk kez doğrudan Roma’ya bağlanarak Suriye eyaletine dâhil edilmiştir. İmparator Caligula, krallığı yeniden canlandırarak MS 38-41 arasında IV. Antiochos'u tahta çıkarır. Ancak bu durum kalıcı olmamış, Roma'nın Fırat sınırını güçlendirme politikası gereği krallığın tamamen ilhak edilmesine karar verilmiştir. İmparator Vespasianus döneminde, bölgenin siyasi varlığına son verilerek Roma'nın doğrudan egemenliği kurulmuştur. MS 72’de Kommagene Krallığı resmen ortadan kaldırıldı ve toprakları, Suriye eyaletine katıldı. Bu tarih, Gaziantep bölgesinde yoğun Roma askerî varlığının başlangıcıdır.

Roma İmparatorluğu’nun MS I–III. yüzyıllar arasında gerçekleştirdiği Parth ve Armenia seferleri ile Yahudilerin Iudaea’da başlattıkları isyanlar sırasında III Gallica, IV Scythica ve XVI Flavia Firma gibi lejyonlar Suriye’de konuşlandırılmıştır. Bu askerî birliklerin yürüttüğü başarılı operasyonlar neticesinde bölgede yeniden sükûnet sağlanmıştır.  Legio IV Scythica, Zeugma kentine yerleşerek kenti bir askerî ve ticari merkez hâline getirir. MS II. yüzyıl ve III. yüzyılın başları, özellikle Zeugma’nın mimari ve sanatsal açıdan zirveye ulaştığı dönemdir. Bu dönemde kentte zengin villalar inşa edilmiş, meşhur Zeugma mozaikleri bu konutları süslemiştir. Kent, Roma ordusunun seferleri için bir ikmal ve komuta merkezi işlevi görmüştür. Septimius Severus döneminde Gaziantep Coele Syria eyaleti sınırlarında kalmıştır. MS 235–284 yılları arasında “III. Yüzyıl Krizi” olarak adlandırılan askerî anarşi ve siyasî istikrarsızlık dönemi, imparatorluğun merkezinde ortaya çıkmakla birlikte tüm eyaletleri derinden etkilemiştir. Bu süreçte Roma İmparatorluğu’nun Suriye üzerindeki otoritesi de önemli ölçüde sarsılmıştır. Bu bağlamda üçüncü yüzyıl, bölgenin Sasani İmparatorluğu gibi yeni ve güçlü bir düşmanın yükselişine sahne olduğu bir dönem olmuştur. MS 256–257 yıllarında I. Shapur’un başta Antiokheia olmak üzere Zeugma, Apamea ve Dura-Europos gibi önemli Suriye kentlerini ele geçirmesi, bölgede yeni askerî birliklerin oluşturulmasını zorunlu kılmıştır. Suriye’nin içinde bulunduğu bu kaotik ortam, Palmyra’nın ekonomik ve askerî açıdan güç kazanmasına zemin hazırlamış; kent, MS III. yüzyılın ikinci yarısında Suriye’nin tamamı ile Küçük Asya ve Mısır’ın bir bölümünü kontrol edebilecek düzeye ulaşmıştır. Palmyra’nın bağımsız bir güç olarak yükselmesi ve Roma İmparatorluğu’nun vergi gelirlerini sekteye uğratması üzerine, Aurelianus Balkan ordusunu doğuya sevk etmiş; MS 271–272 yıllarında düzenlediği askerî sefer sonucunda Palmyra’yı yeniden hâkimiyet altına almıştır. MS IV. yüzyıldan itibaren bölge, Augusta Euphratensis eyaletinin bir parçası olmuştur. Gaziantep ve çevresi, İslam fetihlerine kadar Roma/Bizans ile Sasani imparatorlukları arasında stratejik bir çatışma ve savunma hattı olarak kalmıştır.

Gaziantep ve çevresinde Roma Dönemi’ne ait arkeolojik veriler, ağırlıklı olarak kazı çalışmalarının sürdürüldüğü Zeugma ve Doliche gibi stratejik merkezlerden elde edilmektedir. Özellikle Zeugma antik kenti, MS II-III. yüzyıllarda yoğun bir askerî garnizon kenti hüviyeti taşıması sebebiyle oldukça zengin buluntular sunmaktadır. Kentteki Roma villaları, geniş bir repertuara sahip nitelikli mozaik sanatı ve duvar resmi (fresko) işçiliğiyle dikkat çekmektedir. Ayrıca nekropol alanlarındaki kaya mezarlarında; önemli epigrafik veriler, mezar stelleri ve kabartmaları tespit edilmiştir. Bölge, söz konusu yüzyıllara tarihlendirilen heykeltıraşlık eserleri bakımından da yüksek bilimsel değere sahiptir.

Doliche antik kentinde ise Roma Dönemi verileri daha çok hamam, arşiv binası ve tapınak gibi kamusal yapılar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Hem Zeugma hem de Doliche, Roma İmparatorluk Dönemi ve Geç Antik Çağ seramik tipolojisinin takibi açısından verimli merkezlerdir. Her iki kent, konut mimarisinde sergiledikleri özelliklerle Doğu ve Batı kültürlerinin sentezlendiği özgün bir yerel kimliğe ev sahipliği yapmıştır. Genel olarak MÖ II. yüzyıldan MS VI. yüzyıla kadar kullanım gösteren Doliche nekropollerindeki tespit edilmiş kaya mezarlarının yoğunluğunu MS II-III. yüzyıllara tarihlenen örnekler oluşturmaktadır. Bu mezarlarda görülen stel ve kabartmalar, Roma dönemi ölü gömme âdetleri açısından önemli bir veri grubunu oluşturmaktadır.

Gaziantep sınırlarında yer alan önemli bir yerleşim alanı olan Karkamış, Hellenistik, Roma ve Bizans gibi klasik dönemler boyunca Europos olarak anılmaktadır. Kentin Roma Dönemi’ne dair veriler oldukça kısıtlıdır. Yapılan arkeolojik çalışmalarda, az miktarda seramik, mimari ve sikke verisi ele geçmiştir.

Gaziantep’in kırsalında Roma Dönemi’ne ait tekil veya nekropol özelliği sergileyen çok sayıda kaya mezar bulunmaktadır. Bunun yanı sıra Araban ilçesinde yer alan, MS II-III. yüzyıllara tarihlenen Elif, Hisar, Hasanoğlu anıt mezarları ve tümülüsler, bölgenin kırsalındaki ölü gömme çeşitliliğini gösteren önemli arkeolojik verilerdir.  

Gaziantep ve çevresinde Roma Dönemi’ne ait kırsal yerleşim verileri ise nispeten kısıtlıdır. Arkeolojik kazı ve yüzey araştırmalarında, kırsal bölgelerde MS I-III. yüzyıllar arasına tarihlendirilen az sayıda seramik buluntusuna rastlanmıştır. Ancak Yenice Höyük, Hamaç Höyük, Taşlıgeçit Höyük ve Dede Harabeleri gibi kazı alanlarında üretime yönelik mekânsal düzenlemeler ve seramik buluntuları, MS III. yüzyılın sonlarından itibaren ve özellikle Hristiyanlığın kabulünü takiben MS VII. yüzyıla kadar geçen süreçte kırsalda önemli bir gelişim gözlemlenmektedir. Bununla birlikte Gaziantep Müzesi tarafından Gaziantep kırsal bölgelerinde yapılan kurtarma kazılarında tespit edilen kilise, şapel ve çeşme gibi mimari yapılardan elde edilen mozaik verileri, bölgedeki sosyoekonomik faaliyetlerin Geç Antik Çağ’da ivme kazandığını bilimsel olarak ortaya koymaktadır.