BARAK ODASI

Göçebe Türklerin Bey Otağı’nı çağrıştıran “Barak Odası”, Barakların çadır yerleşiminden kerpiç ve taş yapılara geçişinin bir çeşit öncüsü kabul edilebilir. Barakeli’nde erkek misafirlerin ağırlandığı, tek gözlü genelde dikdörtgen biçimli büyükçe müstakil yapıya “oda” denir. İkramın, sohbetin, eğitimin, kültürün, paylaşımın her türlüsünün dört mevsim yaşandığı ve dağıtıldığı mekândır “Barak Odası”. Yalnızca varlığın bir göstergesi değildir. Asıl cömertliğin ve cana yakın hasbihâlin otağıdır. Aynı zamanda saygınlığın ve toplumsal ağırlığın bir emaresidir “Barak Odası” kimilerince anlaşmazlıkların çözüldüğü, sorunların giderildiği ve meselelerin halledildiği bir “sulh mekânı” olarak da nitelenir. Hatta bir hayat mektebi olarak bu odalara yörede “Barak Üniversitesi” bile denilmektedir. Zira sürekli açık olan Barak odalarında her türlü insanın gelip sohbetlere katılması ve kalabilmesi orayı gençler için bir yetişme yurduna da dönüştürmektedir. 

Köylerde bir ağalık, kimileri buna “adamlık” der, iddiası olan birinin mutlaka müstakil bir odası olmalıdır. Odanın ilk giriş kısmında yer alan şömine veya yanındaki gaz ocağında her daim çayın ve acı kahvenin hazır olması gerekir. Odanın temizlik ve düzeni önemlidir. Giriş kısmında, genelde ayakkabı ile girilir ve sandalye veya kürsülerde oturulur. Ancak daha büyük olan iç oda tabanı hasırla kaplanmış cins halılarla donatılır. Bu iç odanın halılarının duvarla birleştiği tüm kenarlarında sıra sıra özel yaslanmak için kullanılan yastıklar dizilir. İçeride oturanların rahatça geriye yaslanıp yastıklara sökenmeleri için böyle bir düzen elzemdir. Yine, yemek vakti odada bulunanların doyurulması da bir başka ananedir. Tüm bunlar, oda sahipliğinin ve tabiî ki ağalığın bir şartıdır. Bazı ağaların sırf bu odaların işleyişinden sorumlu yardımcıları bile olurmuş eskiden. Çünkü Barak’ta geçmişte ister mülke dayalı ağalık isterse aşiret reisi gibi toplum içinde söz sahipliğinin ilk kurallarından biri, bu iddia sahibinin yetişkin erkek misafirler için bağımsız bir mekânının olmasıdır. Bugün dahi Barak’ta: “Ağalık lafla olmaz, vermek ve yedirmekle olur anca!” sözü bilenlerden işitilebilir. 

Anadolu'da ağalığın farklı anlamları ve yaşanışı olsa da Barak Ovası'nda ağalık başlı başına bir vizyon ve karizma biçiminde görünür. Ağa, bilgisi, otoritesi, uzlaştırıcı, dürüst ve iş bilen niteliklerini haiz, bir anlamda politik yanı çok ağır basan bir figürdür. Zaten babadan oğula geçen yönü de bu politik yanın bir tezahürü gibidir. Tabiî bunun büyük oranda 1900'ün ilk yarısındaki Türkiye için geçerli olduğunu da unutmamak gerekir. Bir yönüyle tarihi kökenleri olan saygınlığa dayalı bir liderlik arayışının kırsal kesimdeki karşılığı olan ağalık 20. yüzyılın ilk yarısında Barak Ovası'nın önemli bir toplumsal gerçekliğiydi. Ağalık, insanların birlik olma ve dışarıya karşı korunma güdülerinin ataerkil bir gücün gölgesinde var oluşuydu. O zamanın koşullarında, toplum halinde yaşamanın en azından kırsal kesimde doğal bir sonucu olarak görülüyordu. Kısacası o vakitler, ağaların ve çocuklarının köyde tam söz sahibi olduğu zamanlardı. Herkesin bildiği, resmi olmayan ama geleneksel bir kural, köy hayatında ağanın varlığını her şeyin merkezine taşıyor gibiydi. Bu merkeziyette Barak odası ise ana temsil ve istişare platformu işlevi görüyordu. 

Barak köylerinde, ülkemizde kahve denilen toplanma ve oturma mekânlarının görece geç ortaya çıkışının ve sınırlı ölçüde yaygınlaşmasının Barak odalarının varlığı ve canlılığının devamı için önemli bir unsur olduğu söylenebilir. Bunda, Barak köylerinin birbirine mesafe olarak yakınlığının, yörenin nispeten düz bir coğrafya olduğu için köylerin sıklığının, çoğunun nüfusça az oluşunun ve köylerde yaşayanların genelde akrabalardan meydana gelmesinin önemli bir rolü bulunabilir. Zira Barak yöresi genelde yakın ve uzak akrabaların birlikte yaşadığı bir ovadır. Her türlü akrabalık ilişkilerinin böylesine yoğun olduğu ve eskiden görece ağalığa dayalı toplumsal bir saygınlık hukukunun geçerli olduğu taşra bir muhitte, sosyalleşmenin kahve gibi ticari bir mekândan ziyade Barak odası gibi ikrama ve misafirperverliğe dayalı samimi bir ortamda gerçekleşmesi daha makul ve tutarlıdır. 

Günümüzde, Barak’ın hem sosyal hem iktisadi hem de mekânsal dokusu ciddi anlamda değişmiştir. Özellikle 1950 sonrası, tarımda makineleşme sonrası başlayan kente göç, 1980’li yıllardan sonra iyice artmış ve 1998 yılında köy okullarının kapatılması ile zirveye ulaşmıştır. Bu dönüşümle, her ne kadar aşiretçilik ve oymakçılık belirli ölçüde varlığını hâlâ korumakla birlikte geçmişte ciddi bir toplumsal etkisi ve ağırlığı olan ağalık tamamen kaybolmuştur. Ağaç tarımının gözdeleşmesiyle birlikte Antep fıstığı üreticiliği Barak Ovası’na boydan boya yayılmış ve yöredeki neredeyse bütün mülk sahipleri belirli bir ekonomik gücü yakalamıştır. Briket ve betona göre daha dayanaksız ve bakımı zor olan kerpiç yapılar hemen hemen bütünüyle yok olmuştur. Dolayısıyla değişen bu sosyal, ekonomik ve çevresel koşullar Barak oda kültürünü de etkilemiştir. Mekânsal olarak dağılan ve küçülen aileler, artan ekonomik güçler, dönüşen yapı dokusu Barak Ovası’nda da bireyselliğin artmasına vesile olmuştur. Bu nedenle bir tür geleneksel sosyalleşme platformu olan Barak odaları da günümüzde hem mekân sayısı hem de işleyiş olarak ciddi anlamda zayıflamıştır. Her ne kadar az da olsa acı kahvesini kaynatıp konuklarını ağırlamaya devam eden Barak odaları yörede hâlâ bulunmakla birlikte sayıları giderek azalmaktadır. Bunda köy yaşamının cazibesini kaybetmesinin büyük bir rolü vardır. Antep fıstığı gibi değerli bir tarım ürünü yetişmekle birlikte Barak Ovası’ndaki köylerde daimî olarak yaşayan insan sayısı çok azalmıştır. Bölgedeki yerleşik nüfusun giderek daha da seyreldiği gözlenmektedir. Köy yaşamı bir tür hafta sonu aktivitesi haline gelmiştir. Barak ahalisi büyük oranda Gaziantep şehir merkezinde ikamet etmektedir.