HAMAMLAR HÖYÜĞÜ

Gaziantep’in İslâhiye ilçesinde bulunan Tahtaköprü Barajı rezervuar alanı içindeki höyük.

Hamamlar Höyüğü, Gaziantep’in İslâhiye ilçesinin yaklaşık 15 km güneydoğusunda, Yesemek Mahallesi’nin yaklaşık 3 km batısında, Tahtaköprü Barajı rezervuar alanı içinde yer almaktadır. Höyük, 1977 yılında tamamlanan Tahtaköprü Barajı suları altında kalmış, 2019 yılında baraj gövdesini yükseltme çalışmaları sırasında suların çekilmesi ile açığa çıkınca Gaziantep Müze Müdürlüğü başkanlığında ve Prof. Dr. Atilla Engin’in bilimsel danışmanlığında kısa süreli kurtarma kazıları yapılmıştır. Höyük, uzun yıllar baraj suları altında kaldığından yerleşim katmanları büyük ölçüde eriyerek yok olmuş, höyük yüzeyinde kalın bir kum tabakası ve mimari kalıntılara ait taş yığınları birikmiştir. Yaklaşık 150 m çapında olan höyük, 2019 yılında açığa çıktığında korunan yüksekliğinin 2 m civarında olduğu ölçülmüştür. Yapılan incelemelerde höyüğün Karasu Çayı ve kolları üzerine birkaç km aralıkla dizilmiş Yesemek Höyüğü, Sağır Seydo Höyüğü ve Reco Höyüğü gibi orta boyutlu höyük yerleşmelerinden biri olduğu anlaşılmış, yüzey malzemelerinden höyüğün Akeramik Neolitik Çağ’ın en erken evresinden (PPNA) başlayarak Orta Çağ’a kadar kesintisiz yerleşim gördüğü tespit edilmiştir.

Baraj sularının çekilmesi ile özellikle yamaçlarda anıtsal bir yapıya ait taş temel duvarları açığa çıkmıştır. 2019 yılındaki kısa süreli kurtarma kazılarında, açığa çıkan anıtsal yapının niteliğini anlamak için höyüğün üst kısmı ile güney ve batı yamaçlarında sekiz adet 10x10 m boyutlarındaki açmada kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Kazılarda anıtsal yapının Orta Demir Çağı’na tarihlenen ve şiddetli bir yangın tahribatı ile son bulan iki evreli bir saray yapısı olduğu anlaşılmıştır. Yapı, merkezî bir avlu etrafında uzun dikdörtgen alanlardan oluşan asimetrik bir plana sahiptir. Höyüğün neredeyse tamamını kaplayan anıtsal yapı, erken evrede merkezî bir avluya sahip dikdörtgen planlıyken geç evrede doğu, batı ve güney kanatlarına eklenen uzun dikdörtgen ek mekânlarla genişletilmiştir. Güney yamaçtaki kazılarda, depo mekânları olarak tanımlanabilecek odalar açığa çıkartılmıştır. Batı yamaçta ortaya çıkartılan mekânlarda ele geçen yerinde korunmuş depolama kapları ile çok sayıdaki dokuma tezgâhı ağırlıkları, dokumacılık ile ilgili bir üretim alanı ve depo işlevine işaret etmektedir.

Höyükteki kazılar dışında, höyük çevresinde açığa çıkan bazalt yataklar incelenmiş, yaklaşık 50 hektarlık bir alana yayılan yedi adet bazalt yatak üzerinde ana kayaya oyularak oluşturulmuş, bir kısmı yuvarlak, bir kısmı köşeli olan çukur yapılar dikkati çekmiştir. 2 alanda yapılan kısa süreli kazı çalışmalarında çukur yapıların Akeramik Neolitik Çağ’a tarihlendiği tespit edilmiştir. Bazalt tabakaların kırılarak kaldırılması suretiyle oluşturulmuş çukur yapılar, yaklaşık 40-70 cm arasında değişen derinliktedir. Bir kısmının içinde kenarlar boyunca bırakılmış yüksek banklar (oturma yerleri?), çukur evlerin içinde ve çevresinde ise yüzlerce küçük yuvarlak çukurcuklar bulunmaktadır. 10-25 cm arasında değişen çapta ve 5-20 cm arasında değişen derinlikteki yuvarlak çukurcukların tahıl öğütme amacıyla kullanıldığı düşünülmektedir. Araştırmalar, höyüğün güneyindeki bazalt yatakların Orta Çağ’da taş ocağı olarak kullanıldığını ve bu nedenle bazı çukur yapıların tahrip edildiğini ortaya koymuştur.

Su seviyelerinin tekrar yükseleceği göz önünde bulundurularak tüm bu alanların üç boyutlu lazer taramaları ve mimari çizimleri yapılmış, iki farklı alanda (A ve B) kazılar gerçekleştirilmiştir. A alanındaki kazılarda, yan taraflarında oturma bankları bulunan yuvarlak ve yarı dairesel bölmelere sahip çukur yapılar açığa çıkartılırken B alanında içinde ateş yakma izleri olan, bir tarafı yuvarlak, diğer tarafı dikdörtgen planlı tholos tipi bir çukur yapı tespit edilmiştir. A alanındaki bir çukur yapı içinde ise dikdörtgen bir stel yuvası ve bitişik alanda şematik idol biçimli bazalt bir stel açığa çıkartılmıştır. Aynı alanda kısmen korunmuş dikdörtgen bir bazalt stel tespit edilirken höyüğün kuzeyindeki bazalt yataklarında kısmen işlenmiş yaklaşık 3 m uzunluğunda iki bazalt stel belgelenmiştir.