GABBAR

Zincirli Höyük merkezli Sam’al Krallığı’nın kurucusu olarak kabul edilen tarihî şahsiyet. (d. ? - ö. MÖ 920 sonrası)

Günümüzde İslâhiye sınırları içerisinde yer alan Zincirli Höyük merkezli Sam’al (yerel adlandırmasıyla Y’DY) Krallığı’nın kurucusu olarak kabul edilen ve bölgenin Asur İmparatorluğu’na entegre olana kadar hüküm süren hanedanlığın ilk yöneticisi olan tarihî şahsiyettir. Kronolojik incelemeler ışığında, Gabbar’ın saltanatının yaklaşık olarak MÖ 920’li yıllarda başladığı kabul edilmektedir. Tarih sahnesine çıkışı, bölgede Geç Hitit ve Arami şehir devletlerinin şekillendiği döneme rastlar.

Gabbar’ın etnik kökeni, Eski Çağ tarihçileri ve arkeologlar arasında önemli bir tartışma konusudur. Geleneksel ve yaygın görüş, onun Sam’al krallığını kuran, bölgeye dışarıdan göç etmiş yarı göçebe bir Arami grubunun lideri olduğu yolundadır. Ancak son yıllardaki araştırmalara göre Gabbar, dışarıdan gelen işgalci bir Arami lideri olmaktan ziyade, bölgedeki mevcut Luvi egemenliğini yıkarak kendi Sami dili konuşan soydaşlarını yeniden iktidara taşıyan Amorit (Amurru) kökenli yerel bir figürdür. Bu teori, bölgedeki siyasi güç değişiminin bir dış göçten ziyade içsel bir isyan veya iktidar devri olabileceğine işaret eder. Batı Sami dillerinde (Aramca ve İbranice dâhil) “kahraman, yiğit, güçlü olan” anlamlarına gelen gabbur / gibbôr kelimesinden türeyen adının biyolojik bir isimden ziyade iktidarı ele geçiren kurucu bir lidere sonradan atfedilen politik bir unvan veya lakap olması muhtemeldir.

Gabbar’ın ismi bizzat kendi döneminden kalan belgelerle değil, kendisinden çok sonra hüküm süren kralların anıtları ve Asur İmparatorluğu’nun resmî kayıtları aracılığıyla bilinmektedir. Hanedanın erken dönem tarihi için en birincil kaynak olan ve MÖ IX. yüzyıl sonlarına tarihlenen Kilamuwa Steli, Gabbar’dan bahseden en net yerel belgedir. Yazıtta Kral Kilamuwa atalarını sayarken “Gabbar, Y’DY üzerinde kral oldu ama hiçbir şey başaramadı. Sonra Bamah geldi ve o da hiçbir şey başaramadı. Sonra babam Hayya...” ifadelerini kullanır.

Asur Kralı III. Salmanasar döneminden itibaren Asur kaynaklarında da Sam’al Devleti, kurucusuna atıfla Bīt-Gabbāri (Gabbar’ın Evi / Hanedanı) olarak isimlendirilmiştir. Asur kraliyet yıllıklarında Gabbar’ın haleflerinden Ḥayyā (Hayanu), “Gabbar’ın oğlu” olarak anılsa da tarihçiler bunun biyolojik bir baba-oğul ilişkisinden ziyade hanedana aidiyeti bildiren politik bir statü olduğu konusunda hemfikirdir. Erken dönem yöneticileri (Gabbar, Bamah ve Ḥayyā) arasındaki akrabalık bağlarının tam olarak kanıtlanamamış olması ve bu döneme ait metinsel eksiklikler, Gabbar’ın bölgedeki anıtsal kimliğin gelişimindeki mutlak kurucu rolünün yeniden sorgulanmasına neden olmuştur.

Bizzat Gabbar’ın sağlığında yaptırdığı net bir eser henüz belgelenememiştir. Bununla birlikte, Zincirli Höyük “J Binası”nda bulunan anıtsal boyutlardaki heykelin, modern araştırmacılar tarafından doğrudan Gabbar’ı temsil ettiği veya onun anısına yapıldığı öne sürülmektedir. Bu heykelin sıradan bir tasvir olmadığı, bir kraliyet ata kültü işlevi gördüğü düşünülmektedir. Heykelin üzerindeki dinî motifler ve önündeki açık alanın ritüeller için kullanılan bir kült merkezi olması, bu anıtsal eserin devletin kurucusu anısına düzenlenen törenlerin odak noktası olduğunu göstermektedir. Ayrıca, siyasal iktidarın Sami dilli bir gruba geçmesine rağmen Zincirli’de kurulan bu devletin erken dönem anıtsal mimari ve yontu sanatında güçlü bir Geç Hitit / Luvi karakterinin devam ettirilmesi, dönemin idari ve kültürel sentezini yansıtması açısından dikkate değerdir.